De DNA-kits die online worden verkocht, zijn gebaseerd op SNP-chipgenotypering, een techniek waarbij enkele honderdduizenden markers worden geanalyseerd op de drie miljard basenparen van het menselijk genoom. Deze gedeeltelijke dekking bepaalt wat deze tests wel en niet kunnen aantonen.
SNP-genotypering en analytische beperkingen van DNA-kits voor consumenten
De chips die de belangrijkste spelers op de markt gebruiken, richten zich op enkelvoudige nucleotidepolymorfismen (SNP’s) die al in referentiedatabanken zijn opgenomen. Het resultaat hangt dus rechtstreeks af van de samenstelling van die databanken.
Voor het schatten van etnische afkomst stelt elk bedrijf eigen referentiepanels samen. Twee laboratoria die hetzelfde monster analyseren, kunnen aanzienlijk verschillende geografische verdelingen rapporteren, omdat hun referentiepopulaties, clusteringalgoritmen en betrouwbaarheidsdrempels niet identiek zijn. De vraag naar de betrouwbaarheid van online verkochte DNA-kits speelt in de eerste plaats op dit technische niveau.
Een recreatieve test brengt niet het volledige genoom in kaart. Zeldzame varianten en de-novomutaties worden niet opgespoord. Rapporten over genetische aanleg voor bepaalde aandoeningen, als die worden aangeboden, omvatten slechts een deel van de klinisch significante varianten die in databanken zoals ClinVar zijn opgenomen.
Ook het thuis afnemen van speeksel kan vertekening veroorzaken. Verontreiniging van het monster (door voedsel, mondwater of een recente kus) kan de kwaliteit van het geëxtraheerde DNA aantasten en de daaropvolgende genotypering verstoren.
DNA-tests en Frans recht: sancties en strafrechtelijk kader
Het Franse Wetboek van Strafrecht voorziet in een boete van 3 750 euro voor iedereen die buiten de wettelijk toegestane gevallen een onderzoek naar zijn eigen genetische kenmerken of de genetische identificatie van een derde aanvraagt.
Deze sanctie geldt voor de koper, niet alleen voor het laboratorium. Een kit bestellen via een buitenlandse website en een speekselmonster terugsturen is dus een overtreding, ook als het monster bij jezelf is afgenomen.
Wetsvoorstel en ontwikkeling van het debat
Een wetsvoorstel dat in 2025 werd ingediend, heeft de discussie over de legalisering van genealogische tests opnieuw aangewakkerd, met name over de toegang tot de afkomst van personen die anoniem ter adoptie zijn afgestaan. Dit voorstel was op de datum van de meest recente beschikbare juridische bronnen nog niet aangenomen. Het verbod blijft dus van kracht.
De kloof tussen de praktijk en de strafrechtelijke regel wordt steeds groter; tot dusver heeft die regel slechts tot zeer weinig vervolgingen geleid.
Genetische gegevens: privacy en risico’s van hergebruik
De algemene voorwaarden van de meeste platforms bepalen dat genetische gegevens worden opgeslagen op servers buiten de Europese Unie. De AVG is dan slechts gedeeltelijk van toepassing en gebruikers verliezen in de praktijk de controle over de bewaartermijn en het secundaire gebruik van hun gegevens.
Drie gedocumenteerde risico’s verdienen bijzondere aandacht:
- Doorverkoop aan de farmaceutische industrie: verschillende bedrijven hebben licentieovereenkomsten gesloten die toegang geven tot hun genotyperingsdatabanken voor onderzoek naar therapeutische doelwitten, zonder afzonderlijke toestemming van de betrokkenen, afgezien van een aangevinkt vakje bij de registratie.
- Gebruik door opsporingsdiensten: bij strafrechtelijke onderzoeken zijn openbare genealogische databanken gebruikt om verdachten via familieverbanden te identificeren, zoals in de zaak rond de Golden State Killer in de Verenigde Staten.
- Onomkeerbaarheid: zodra genetische gegevens in een databank zijn opgenomen, kunnen ze niet worden gewijzigd zoals een wachtwoord. Als ze uitlekken, is dat definitief.
Professor Julia Creet, die een boek en een documentaire aan dit onderwerp heeft gewijd, vat de situatie als volgt samen: je kunt niet voorzien waarvoor deze informatie in de toekomst wordt gebruikt zodra ze in een databank is opgenomen.
DNA-resultaten en afstamming: juridische waarde van een online test
Een commerciële test volstaat niet om een afstammingsrelatie juridisch vast te stellen. Volgens het Franse burgerlijk recht kan een genetisch bewijs van een biologische verwantschap alleen voortkomen uit een deskundigenonderzoek dat door een rechter is bevolen in het kader van een procedure tot vaststelling of betwisting van afstamming.
Een resultaat van een online kit heeft voor de rechtbank geen bewijskracht. Het kan hooguit dienen als persoonlijke aanwijzing die aanleiding geeft tot het instellen van een procedure, maar de rechter zal een nieuw deskundigenonderzoek volgens een gecontroleerd protocol bevelen.
Onverwachte ontdekkingen en gevolgen voor families
Recreatieve verwantschapstests brengen regelmatig onbekende halfbroers en -zussen, niet-biologisch vaderschap of verwantschap met gametendonoren aan het licht. Zulke ontdekkingen komen aan het licht zonder medische of psychologische begeleiding, anders dan bij tests die in een ziekenhuisomgeving worden uitgevoerd.
Voor mensen die zijn geboren uit een donatie van gameten ligt dit bijzonder gevoelig. Online tests maken het mogelijk donoren die voor anonimiteit hadden gekozen buiten elk toezicht om te identificeren, zonder dat daarvoor een juridisch kader bestaat.
Technische criteria om een online DNA-kit te beoordelen
Als een lezer, ondanks het Franse wettelijke verbod, wil begrijpen waarin de beschikbare aanbiedingen van elkaar verschillen, zijn er verschillende technische parameters waarmee de kwaliteit van een dienst kan worden beoordeeld:
- Het aantal geanalyseerde SNP’s: hoe meer markers de chip omvat, hoe gedetailleerder de schattingen van de afkomst zijn.
- De omvang en diversiteit van het referentiepanel: een panel dat vooral op Europese populaties is gericht, levert vage resultaten op voor Afrikaanse, Aziatische of inheemse Amerikaanse afkomst.
- Het beleid voor gegevensbewaring: bewaartermijn, mogelijkheid tot daadwerkelijke verwijdering, locatie van de servers en delen met derden.
- De certificering van het laboratorium (ISO-accreditaties of gelijkwaardige erkenningen in het land van de aanbieder), die een minimale kwaliteitscontrole van het analyseproces garandeert.
Geen van deze criteria compenseert het ontbreken van medisch toezicht of de beperkte reikwijdte van genotypering in vergelijking met volledige sequencing in een klinische omgeving. Een recreatieve kit levert aanwijzingen op, nooit een diagnose. Het vertrouwen dat je erin stelt, moet op deze technische realiteit zijn afgestemd, niet op de marketingbeloften van de platforms.
